Eindelijk zijn we bij Kinderdijk beland. De eerste naam die te binnen schiet wanneer er over scheepsbouw aan de Noord gesproken wordt is natuurlijk Smit. De indruk bestaat dat de werven van de familie Smit toen zij in ijzer gingen bouwen zich voornamelijk hebben toegelegd op het bouwen van zeeschepen, daarnaast werden er grote stoompassagiersschepen en stoomsleepboten gebouwd voor de Rijnvaart. Voorlopig is mij nog niet duidelijk hoeveel en wat voor binnenschepen door de werven van Smit in de periode van 1841 tot en met 1880 zijn gebouwd. Het is soms heel lastig om achter de werkelijke bouwplaats van een binnenschip te komen. Niet vergeten moet worden dat in periodes van drukte veel opdrachten werden uitbesteed. Scheepsbouwers waren vaak familie van elkaar. Het is zeker dat er ná 1880 op de verschillende werven van de Smitten veel grote sleepschepen zijn gebouwd.

Cornelis Smit (1784-1858) wordt beschouwd als de grondlegger van de scheepsbouw aan de benedenrivieren. Met de (parten-) rederij van zeeschepen die hij op zijn eigen werf, maar ook op die van anderen, liet bouwen was hij een vermogend man geworden. Hij stelde familieleden maar ook anderen in staat een werf of ander bedrijf te beginnen. Een voorbeeld: het eerste zeeschip dat Van der Giessen bouwde was in 1853 besteld door Cornelis Smit. Eigenlijk was de opdracht gegund aan zijn vriend Jan Otto maar die speelde de order door aan zijn schoonzoon. Het schip was niet voor niets Vriendentrouw gedoopt. De werf van Cornelis Smit stond/staat bekend als de 'Ouwe Werf'.

Leen Smit (1813-1893), de zoon van Fop Smit en oomzegger van Cornelis Smit, bouwde in 1843 op de werf van zijn vader de ijzeren stoomboot voor de Rijn de Stad Bonn. Deze werf krijgt rond 1870 de naam L. Smit & Zoon. Of deze werf ijzeren sleep- of zeilschepen heeft gebouwd voor 1880 is mij niet bekend. Jan Smit (1824-1911) zoon van Jan Smit, begon samen met zijn broer Kees (1826- 1910) en met hulp van zijn oom Cornelis Smit in 1847 te Kinderdijk een werf. In 1851 werden daar de ijzeren raderboten Koningin der Nederlanden en de Willem de Eerste gebouwd. Later richtten zij samen in 1853 nog een werf op, ditmaal in Krimpen aan de Lek. De laatste werd beheerd door Kees en in Kinderdijk was Jan de baas. Zij werden bekend als de werven van J. & K. Smit. Het eerste schip dat uit de liggers van de Scheepsmetingsdienst tevoorschijn kwam en gebouwd te Krimpen aan de Lek was De Hoop Geleid Mij, gebouwd in 1860 en 156 ton groot. Het schip was in 1904 eigendom van A. Klop te Hardinxveld. Het tweede schip is de Albert, gebouwd in 1872, en rond 1900 in eigendom van J.J. Jansen uit Dordrecht. Er zit 12 jaar tussen, waarschijnlijk missen er een aantal, of anders is het jaartal 1860 er abusievelijk in geslopen. Er bestaat een lijst van de per jaar gebouwde schepen van deze werven. Slechts bij een paar jaaropgaven is de productie uitgesplitst. In 1865 werden er 5 binnenschepen aan de Lek en 19 aan de Noord gebouwd. In 1877 zeven aan de Lek en elf aan de Noord. [1] Het blijft onbekend of dit ijzeren of houten schepen zijn. Nu is het opvallend dat juist op de zogenaamde 'Ouwe Werf' te Alblasserdam van Jan Smit, de zoon van Cornelis Smit, laat werd begonnen met het bouwen in ijzer. De eerste ijzeren schepen werden gebouwd in 1881. Dat waren een zestal circa 400 ton grote sleepschepen voor de Scheepvaartmaatschappij te Rotterdam. Zij voeren onder de namen: Scheepvaart No. 3, 7, 11, 13, 15 en 17. [2] Deze schepen vallen net buiten de onderzoeksperiode.

[1] Teenstra, A., Honderd jaar Scheepsbouw aan Noord en Lek.

[2] Belder, B., De Ouwe Werf, van Cornelis Smit tot Cornelis Verolme 1812- 2005, p. 239.

19. DE WERF VAN JOHANNES JONKER, LATER DE GEBR. A. & P. JONKER

De Kinderdijkse werf die heel belangrijk is geweest voor de particuliere zeilende Rijnvaart is de werf van Joh. Jonker. In een artikel in het Rotterdamsch Nieuwsblad van 23 augustus 1915 geschreven door Chr. Hovestadt, las ik dat hij zich het eerste ijzeren zeilende Rijnschip herinnerde. Hij zag het in 1864 bij Jonker in Kinderdijk gebouwde schip Merwestroom nieuw van de werf de Noord uitkomen. Schippereigenaar was W. Wijnen uit Gorinchem. De wind was Noordoost. De Merwestroom kwam met het voorschip aan stuurboordzijde tegen een dukdalf die voor de Biesbosch nogal ver in de rivier stond. Resultaat: een gat in de kop. Dat werd hersteld en de schipper zeilde alsnog leeg naar boven. Boven Rees was een berucht rak dat de Kralie heette. Schippers moesten hier alles uit de kast halen om dit te bezeilen. Wijnen zeilde hier zijn mast overboord. De eerste reis liep dus niet zo gesmeerd. Hovestadt schrijft verder dat het nog twee jaar duurde voordat het tweede ijzeren zeilende Rijnschip werd gebouwd. Opnieuw bij Jonker, volgens Hovestadt, bestelde een zekere Van der Horst een 240 ton groot schip met de naam Dwaal ik wacht U. Hier liet, denk ik, het geheugen Hovestadt in de steek. In de liggers van de Scheepsmetingsdienst zag ik dat een schip Dwaal ik wacht U van J. van der Horst, 271 ton groot, niet anno 1866 te Kinderdijk maar in 1871 in Dordrecht was gebouwd. Ook in de Rijnschepenregisters van 1882 en 1898 is Dordrecht de bouwplaats. Terwijl ik dit schrijf bedenk ik dat er best een eerdere Dwaal ik wacht U geweest kan zijn. Wie het weet mag het zeggen.

Ik vond de onderstaande mededeling in de Nieuwe Rotterdamsche Courant van 10 april 1864, dus het gedeelte van het verhaal van Hovestadt over de Merwestroom blijft overeind.

* Kinderdijk, 8 April.

Heden is op de werf van den scheepsbouwmeester Joh. Jonker, de kiel gelegd van het eerste ijzeren Rijnzeilschip genaamd Merwestroom, groot p. m. 130 lasten, voor schipper W. Wijnen te Gorinchem. Reeds is op dezelfde werf een ijzeren paviljoenschuit gemaakt, die aan alle vereischten uitmuntend voldoet.

Nu word ik toch wel nieuwsgierig naar die ijzeren paviljoenschuit die Jonker nog vóór de Merwestroom bouwde.

Stevenaak Argus (ex Helena) op 20 maart 1990. In 1876 door Jonker gebouwd. Na de restauratie die begon in 1999 en eindigde in 2003 zou het schip weer Helena heten. In 1990 werd er nog aan gelast. Bij latere restauratie werd alles geklonken.

De Helena werd door de firma Van Seumeren op het terrein van de werf Koningspoort te Rotterdam gezet voor restauratie.

Overzicht vanaf het Witte Huis te Rotterdam.

VERDER NAAR IJZEREN BARGES